BRUSSEL - In 1953 werd de democratisch gekozen regering van Premier Mohammad Mossadeq en zijn kabinet, door een staatsgreep omver gebracht. Later werd duidelijk dat de Amerikaanse CIA dit heeft gepleegd, tijdens een operatie genaamd 'Operation Ajax'. Een verandering van geschiedenis in het Midden-Oosten, met catastrofale gevolgen.

Een reportage van Hanif Tehrani, hoofdredacteur van IranActua-Nieuws.

Begin 20ste eeuw
Om het voorval van 1953 te begrijpen moeten we terugkeren tot begin 20ste eeuw, en de geschiedenis van het Anglo-Persian Oil Company volgen.

In mei 1901 neemt Mozzafar Shah van Qajar-dynastie van Perzië de beslissing om 60 jaar petroleumonderzoek in Iran aan William Knox D'Arcy, een Britse zakenman, te geven. De exploratie duurde wel enkel 7 jaar, maar in die tijd werden enorme olievelden ontdekt, waarvan Perzië voor altijd enkel 16 cent van de winst ging ontvangen.

In 1908 wordt dan de Anglo-Persian Oil Company (APOC) opgericht, later hernoemt tot Anglo-Iranian Oil Company (AIOC). In 1954, na de coup d'état in Iran, wordt het ten laatste hernoemt tot British Petroleum Company (BP) dat tot de dag van vandaag nog bestaat.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog heeft Iran (Perzië) een belangrijke rol gespeeld, vooral voor de Britten, door zijn oliereserves. De oliereserves kwamen toen onder volledige controle van het Britse leger tot 1918.

Samenwerking met Hitler
Maar na de oorlog komen er veranderingen. De door Britten aan de macht gebrachte Reza Shah Pahlavi, begin in de jaren 30 met de Nazi's samen te werken.

De 16 cent dat Iran kreeg van Britse winst was nog altijd tot jaren 30 geldig, en dit was niet meer interessant voor Iran.

In 1932 wordt door Iran een einde gebracht aan APOC, maar nog geen jaar later is er toch nog een overeenkomst, maar het blijft een niet interessant akkoord voor Iran, en de Britten beginnen twijfels te hebben over Reza Shah.

Na dat in 1935 het land 'Iran' (land van Ariërs) in plaats van 'Perzië' wordt genoemd, wordt APOC veranderd in AIOC (Anglo-Iranian Oil Company).

Maar Iran blijft samenwerken met Nazi's Duitsland, en in 1939 is Duitsland zelf de belangrijkste commerciële partner van Iran geworden.

Toch was niet iedereen binnen de Iraanse Koninkrijk eens met het Nazisme. In Frankrijk werden bijvoorbeeld honderden Iraanse en niet-Iraanse joden geholpen door het Iraanse ambassade.

Van vader naar zoon
Maar de collaboratie van Reza Shah met Hitler konden de Britten niet meer aanvaarden.

Na de start van de 2de Wereldoorlog, en om Duitsland onder druk te zetten, vielen Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie Iran, in 1941, aan. Reza Shah moet dan aftreden, en wordt daarna verbannen naar Johannesburg (Zuid-Afrika).

Zijn zoon, Mohammad Reza Pahlavi, werd Iraans nieuwe koning.

De vader was al niet geliefd door het Iraanse volk. Iran kende geen persvrijheid of vrijheid van kleding. Hoofddoeken of chadors van vrouwen werden met geweld van hen afgenomen. Oppositie werd niet toegestaan, kranten werden gesloten. Hij maakte ook misbruik van zijn macht om zijn fortuin te verhogen, en werd Iraans grootste grootgrondbezitter.

Zijn zoon zal daar tijdelijk verandering in brengen, maar zal snel de vrijheden weer beperken, tot zijn val in het Iraanse revolutie van 1979.

Marionet van Britten en Amerikanen
Iran zal vanaf het einde van de 2de Wereldoorlog onder directe controle van Britten, en later Amerikanen zijn. De Iraniërs zullen daarom Pahlavi een 'marionet' van de Amerikanen en de Britten noemen.

In 1951 zal Mohammad Mossadeq Premier van Iran worden. Hij zal de Nationalisatie van Iraanse petroleum steunen.

In april 1951 zal het Iraanse parlement dan de Nationalisatie goedkeuren, en zal de National Iranian Oil Company (NIOC) opgericht worden.

Maar dat is niet in voordeel van Groot-Brittannië.

De Britten zullen Iraanse havens blokkeren, verbieden dat Britten voor Iraniërs werken, export naar Iran wordt geblokkeerd en Iraanse tegoeden in Britse banken worden bevroren.

Internationale Rechtbank in Den Haag
Maar sinds de nationalisatie maakte Iran meer winst, en daarom waren de Britten niet succesvol in hun acties.

De Britten zullen dan de zaak voor de Internationale Rechtbank van Den Haag brengen, en zullen AIOC vertegenwoordigen.

Maar Mossadeq zegt dat hij voorstander is van een dergelijke rechtbank omdat de wereld op hoogte zal komen hoe "onrechtvaardig' de Britse handelingen zijn.

Hij krijgt daar ook gelijk: De Britten verliezen de rechtszaak, en de rechtvaardigheid van Mossadeq wordt bewezen.

Verdere Britse acties: Mossadeq Communist
Na dat Groot-Brittannië de rechtszaak in Den Haag had verloren, begint de Amerikanen bang te maken dat Mossadeq onder invloed van communisme is.

Maar President Truman zal het Britse voorstel om Mossadeq's regering omver te werpen niet accepteren. Dit voorstel zal pas onder Eisenhower, in 1953 aanvaard worden.

De Shah zal op 17 augustus 1953 Iran vluchten. Officieel zal hij, zoals later in 1979, naar vakantie gaan.

Nog geen twee dagen later, op 19 augustus 1953 zal Generaal Fazlollah Zahedi, samen met honderden supporters van de monarchie en Tudeh-partij, gesteund door de CIA, beginnen pro-Mossadeq's aan te vallen, en Mossadeq huis gebombardeerd. Er zullen naar schatting enkele honderden doden vallen.

Pahlavi zal op 22 augustus weer terugkeren naar Iran, en zal Zahedi als premier noemen.

Mossadeq zal door een militair tribunaal tot executie veroordeeld werden, maar Pahlavi, om het volk onder controle te kunnen houden, wetend dat zijn populariteit gedaald is, zal het omzetten tot 3 jaar gevangenisstraf.

Mohammad Mossadeq zal tot zijn dood in 1967 onder huisarrest leven, en wordt nog altijd tot de dag van vandaag door Iraniërs herdacht als een nationale held, al heeft het huidige regime hem niet graag wegens zijn "onislamitische karakter".

Voor veel Iraniërs was zijn regering de enige democratische regering van Iran.

De Verenigde Staten en later ook Groot-Brittannië zullen pas begin 21ste eeuw hun excuses aanbieden. Onrechtstreeks heeft de staatsgreep van 1953 tot de komst van Khomeini geleid.